Ана тили – хәлиқ қәлби, асасий вә әң рошән бәлгүси               Ана тили – хәлиқ қәлби, асасий вә әң рошән бәлгүси
ULY һәққидә көзқарашлар
Разместил: Lutpulla   

2 голосов 
06.03.2011 12:08

Уйғур латин йезиқи (ULY) һәққидә тәпсилий мәлуматларни мошу бәтләрдә оқусиңиз болиду:

http://www.bizuyghur.com/oyghan/uky/UKY_Heqqide.htm
http://en.wikipedia.org/wiki/uyghur_Latin_Yéziqi
http://www.omniglot.com/writing/uyghur.htm

Уйғур латин йезиқи пүтүн дуниядики уйғурларға өз ара алақә қилишиға ярдәм қилип, интайин қолайлиқ болушини көрсәтти. Лекин бу тор-бәттики һәммә уйғурчә мәлуматлар Уйғур латин йезиқида ишләнмигән, чунки бу йезиқниң бәзи камчилиғи бар, вә ULY-ға рәсмий сәвийә берилмигән. Мустәқил доләтләр һәмдостлиқида Уйғур славийә йезиқиға 1947 жилидин тартип рәсмий сәвийә берилгән, шуңлашқа вә башқа сәвәпләрдин бу тор-бәтниң мәмурийити Уйғур славийә йезиқини асасиға елишқа қарар қилди. Шу өзидиму пүтүн дуниядики түркий тиллиқ хәлиқләр өзлириниң йезиқлирини латин услубиға йөткәшкә тиришмәктә вә латин йезиқлири әхбарат технологияларға йеқин болиду, шуңлашқа уйғур тилиму шу йолға чүшкинини дурус көримиз. Уйғур латин йезиқи – шу һәрикәтниң биринчи қәдәмлиридин, амма Уйғур латин йезиқиға рәсмий сәвийәсини беришиға интилишимиз керәкмикин дәп ойлаймиз.

Лекин Уйғур латин йезиқида уч камчилиқ бар:

1. ULY-да [ʧ], [ʁ], [ŋ], [ʃ] тавушлар икки һәрип арқилиқ йезилиду: "ch", "gh", "ng", "sh".

2. ULY-да уйғур тилиниң [ʒ] тавушиниң һәрипи йоқ екән, у тавуш "j" һәрипи арқилиқ қоюлиду, лекин "j" һәрипи [ʤ] тавушиниму билдуриду.

3. Интернәтта һәммә ULY арқилиқ йезилған мәлуматларда "c" һәрипи "h" һәрипидин бөләк йезилиши мутлақ байқалмиди, шуңлашқа [ʧ] тавушини билдүрүш үчүн "c" һәрипигә "h" һәрипини қошуп йезилишиниң кериги йоқ.

Тавушларниң бәлгүлирини мошу бәттә көрсиңиз болиду:
http://en.wikipedia.org/wiki/International_Phonetic_Alphabet

Әгәр мошу камчилиқларни йәшсәк, Уйғур латин йезиқини ишлитиш қолайлиқ болиду дәп ойлаймиз. Шу камчилиқларни йешиш үчүн кейинки елипбәни тәклип қилимиз:

A a B b C c D d E e É é F f G g
Ğ ğ H h İ i J j K k L l M m N n
Ŋ ŋ O o Ö ö P p Q q R r S s Ş ş
T t U u Ü ü W w X x Y y Z z Ž ž

Бу елипбә, бурунқи Уйғур латин вә Славян йезиқлириға қарап, шулардики һәрипләрни бир-бири билән селиштуруп вә уйғур тилиниң хусусийәтлирини һесабқа елип, ясалған. Бәзи һәрипләр Түрк елипбәсидин елинди.

Уйғур елипбәлирини селиштуруш җәдвәли:

ULY2 ULY USY UEY UPY ULA IPA
A a A a A a ئا A a A a [ a ]
B b B b Б б ب B b B в [ b ]
C c Ch ch Ч ч چ Q q Ç ç [ ʧ ]
D d D d Д д د D d D d [ d ]
E e E e Ə ə ئه Ə ə Ə ə [ æ ]
É é É é E e ئې E e E e [ e ]
F f F f Ф ф ف F f F f [ f ]
G g G g Г г گ G g G g [ ɡ ]
Ğ ğ Gh gh Ғ ғ غ Ƣ ƣ Ƣ ƣ [ ʁ ]
H h H h Һ һ ھ H h H h [ h ]
İ i I i И и ئى I i I i [ i ]
J j J j Җ җ ج J j С с [ ʤ ]
K k K k К к ك K k K k [ k ]
L l L l Л л ل L l L l [ l ]
M m M m М м م M m M m [ m ]
N n N n Н н ن N n N n [ n ]
Ŋ ŋ ng Ң ң ڭ ng Ŋ ŋ [ ŋ ]
O o O o О о ئو O o О о [ o ]
Ö ö Ö ö Ө ө ئۆ Ө ө Ө ө [ ø ]
P p P p П п پ P p P p [ p ]
Q q Q q Қ қ ق Ķ ķ Q q [ q ]
R r R r Р р ر R r R r [ r ]
S s S s С с س S s S s [ s ]
Ş ş Sh sh Ш ш ش X x Ş ş [ ʃ ]
T t T t Т т ت T t T t [ t ]
U u U u У у ئۇ U u U u [ u ]
Ü ü Ü ü Ү ү ئۈ Ü ü Y y [ y ]
W w W w В в ۋ V v V v [ v ]
X x X x X x خ H h X x [ x ]
Y y Y y Й й ي Y y J j [ j ]
Z z Z z З з ز Z z Z z [ z ]
Ž ž J j Ж ж ژ Ȥ ȥ Ƶ ƶ [ ʒ ]

Җәдвәлдә:

ULY2 – тәклип қилинватқан Uyğur Latin Yéziqi
ULY – Uyghur Latin Yéziqi
USY – Uyghur Slawen Yéziqi
UEY – Uyghur Erep Yéziqi
UPY – Uyghur Pinyin Yéziqi
ULA – Uyghur Latin Alphabet (СССР, 1946 жилиғичә)
IPA – International Phonetic Alphabet

Мәсиләнгә, тәклип қилинған елипбә (ULY2) арқилиқ өзгәртилгән текст:

Uyğur Kompyutér Yéziqi (UKY), Uyğurlar İntérnétta xet alaqe qiliş, tor bet tüzüş jeryanida Uyğur tilini kompyutér konupka taxtisidiki latin herpi arqiliq transkripsiye qilip ipadileş ücün otturiğa ciqip, İntérnétta işlitilgen on-necce xil Uyğurce Latin yéziqini birlikke kelturuşni meqset qilğan. Bu işqa qiziqidiğan tordaşlar torda bir-necce ay talaş tartiş qilişiş arqiliq deslepki qedemde birlikke kélip uniŋğa UİY (Uyğur İntérnet Yéziqi) dep nam bérilgen. Munazire tordila élip bérilğacqa, tilşunaslarniŋ bu munazirige qatnişiş imkaniyiti bolmiğan idi. Şuŋa békitilgen UİY-ni tilşunaslarniŋmu neziridin ötküzüş ücün Şinjiaŋ Uniwérstéti baş bolup tilşunaslar, her sahe wekilliri we bu işqa qiziqidiğan kişilerdin bolup jem'iy 20-necce kişidin terkip tapqan 5 qétimliq muhakime yiğini uyuşturup UİY-diki Uyğur tiliniŋ qanuniyiti, prinsipilirige we adetlirige mas kelmeydu dep qaralğan birqisim herplerge özgertiş kirgüzildi hem torda yene qayta telep pikirler élinip uniŋğa UKY dep nam bérildi. Bu peqet İntérnétta Uyğurce ucurlarni tézdin köpeytiş, tor alaqisidiki yéziq qalaymiqanciliqini tügitiş, axirqi hesabta Uyğurlarniŋ ucur alaqe işliri ücün qolayliq yartiştin ibaret.

Бу текст кейинки бәттин елинип өзгәртилди:
http://www.misiran.com/uyghurlar/til_yeziq

Хусусий һәрипләр компьютер кнопка тахтисида йоқлиғидин, шу һәрипләрни қоюшқа алаһидә мошу программа ясалған:
http://tilachar.biz/component/jdownloads/?task=view.download&cid=15


Һәммә пикир, пәрқ вә итиразларни қобул қилимиз вә шуларға хурсәнд болимиз.

Һөрмәт билән,
Тилачар тор-бәтиниң мәмурийити.

 

Комментарии

 
#3 Һәмраҗан Амрақ 01.03.2012 02:42
Графема HTML Юникод
Ç Ç U+00C7
ç ç U+00E7
 
 
#2 Adiljan 25.06.2011 00:06
Yəni "ç" həripi kerək edi. :)
 
 
#1 Adiljan 23.06.2011 16:23
Bu yengi yezıqı manga bek yaqtı. əgər bu yezıq bizdə bolsa obdan bolattı. Yaşanglar!!!
 

Добавить комментарий

Защитный код
Обновить

Поиск

 

Авторизация



Опрос

Ваш уровень уйгурского:
 
 
 
 
 
 

Счётчики

Яндекс.Метрика